Trong bài phân tích này chỉ đề cập tới phương pháp tính thuế chuyển nhượng vốn, chưa đề cập tới thuế cổ tức .
Theo Luật thuế thu nhập cá nhân hiện hành, nhà đầu tư cá nhân được lựa chọn 2 hình thức tính thuế:
- Phương pháp 1: Thuế chuyển nhượng vốn được xác định bằng tổng giá bán trừ đi tổng giá mua, trừ đi tất cả chi phí hợp lý liên quan đến quá trình đầu tư vốn và sau đó nhân với thuế suất 25% ; Tiến trình này được quyết toán sau 1 năm tài chính;
- Phương pháp 2: Thuế khoán được xác định trên giá bán chứng khoán nhân với thuế suất 0,1% sau mỗi giao dịch bán và thu ngay ;
1. Về phương pháp 1:
- Ngay từ khi xây dựng Dự Luật thuế thu nhập cá nhân, VAFI đã rất nhiều lần bày tỏ quan điểm không đồng tình với phương pháp này vì nó không khả thi, vì không thể áp dụng được và vì không có quốc gia nào trên thế giới có phương pháp này. Thực tiễn đã chứng tỏ quan điểm trên; Cho tới nay không 1 nhà đầu tư chứng khoán nào đăng ký với cơ quan thuế để được áp dụng phương án này;
- Phương pháp này không được áp dụng trong thực tế bởi những lý do sau đây:
+ Nhà đầu tư cá nhân không phải là 1 tổ chức doanh nghiệp, có số vốn đầu tư được hạch toán riêng, không có bộ máy kế toán. Vốn của nhà đầu tư cá nhân được dùng lẫn lộn với nhiều mục đích chi tiêu khác nhau như chi tiêu sinh hoạt gia đình, chi đầu tư bất động sản, tiền tệ….Các khoản chi phí cho đầu tư chứng khoán khó có thể hạch toán riêng, chưa nói đến việc nhà đầu tư không thể có đầy đủ những chứng từ chi phí đầu tư chứng khoán…
+ Ngoài thị trường niêm yết, còn có thị trường OTC và với thị trường OTC thì không thể xác định được giá mua giá bán chính xác ( giá hạch toán ) ;
+ Ngay đến những tổ chức kinh doanh chứng khoán nhỏ lẻ thì nhà nước cũng không thể kiểm soát được thuế thu nhập doanh nghiệp một cách chính xác;
2. Về phương pháp thứ 2:
- Được 1 số quốc gia áp dụng vì nó đơn giản, dễ quản lý việc khê khai tính thuế. Đối với thị trường niêm yết cổ phiếu, thì phương pháp này đảm bảo nhà nước thu được 100% tiền thuế của nhà đầu tư chứng khoán cá nhân;
- Nhược điểm cơ bản của phương pháp này là kinh doanh thua lỗ thì cũng phải chịu thuế thu nhập doanh nghiệp. Trong bối cảnh thị trường chứng khoán như hiện nay thì nhà đầu tư cá nhân cảm thấy không hài lòng vì người ta nghĩ nó không hợp lý ;
- Tác động của phương pháp này đối với các nhà đầu tư :
+ Với các nhà đầu tư giá trị, đầu tư lâu dài hay ít giao dịch chứng khoán thì mức thuế khoán 0,1% trên giá bán là không lớn, có thể chấp nhận được ;
+ Với các nhà đầu tư bám sàn chứng khoán, mua mua bán bán hàng ngày với giá trị giao dịch rất lớn so với vốn tự có thì khoản thuế khoán này là không nhỏ, nhất là trong nhiều giai đoạn thị trường chứng khoán trầm lắng như hiện nay.
+ Với các nhà đầu tư chứng khóan bám sàn , họ phải mất rất nhiều khoản chi phí cao như phí môi giới chứng khoán, lãi vay ngân hàng ( lãi suất 24%/năm ) và thuế khoán trên các giao dịch mua bán liên tục. Nếu kinh doanh có lãi, thì trừ hết các khỏan chi phí như lãi vay, phí môi giới, thuế, phần lãi chỉ chiếm nhỏ nhoi. Tuy nhiên trong gần 2 năm qua, đại bộ phận các nhà đầu tư bám sàn đều kinh doanh thua lỗ, nhiều người mất hết vốn .
+ Xét vai trò của các nhà đầu tư bám sàn:
> Vai trò của các nhà đầu tư bám sàn rất quan trọng đối với bất kỳ 1 thị trường chứng khoán nào trên thế giới ; Lực lượng đầu tư này là nhân tố cơ bản để tạo lập tính thanh khoản cho thị trường. Nếu TTCK không có tính thanh khỏan, ít có giao dịch thì không còn ý nghĩa của TTCK nữa ;
> Chính sách thuế chứng khoán cho nhà đầu tư cá nhân cần lấy đối tượng các nhà đầu tư bám sàn làm trọng tâm để nghiên cứu chính sách.
- Trong thời gian gần đây, đã có nhiều ý kiến nêu lên những bất cập của chính sách thuế chuyển nhượng chứng khoán, tuy nhiên chưa có ý kiến nào xác đáng đề ra các giải pháp khắc phục sự bất hợp lý
3. VAFI đề xuất phương pháp CGT ( Capital gain tax ) :
- Thuế chuyển nhượng của 1 loại chứng khoán = (Tổng giá bán bình quân - Tổng giá mua bình quân ) x Thuế suất ( 1%) ;
- Xác định thuế chuyển nhượng chứng khoán sau 1 ngày giao dịch và công ty chứng khoán thu ngay nếu nhà đầu tư có lãi;
- Phương pháp này được áp dụng phổ biến tại nhiều quốc gia trên thế giới. Phương pháp này về bản chất cũng là 1 hình thức thuế khoán vì không đưa chi phí vào , tức là cũng không thể xác định lợi tức kinh doanh một cách chính xác, tuy nhiên phương pháp này có nhiều ưu điểm hơn so với thuế khoán gắn với giá bán :
+ Với các giao dịch chứng khoán không thuộc diện lãi , gần lỗ “ thì không phải đóng thuế ; Diện phải đóng thuế sẽ bị thu hẹp nhiều so với phương pháp hiện hành ;
+ Với những trường hợp lỗ ít thì vẫn phải đóng thuế CGT vì đã không đưa chi phí vào.
- Khi áp dụng phương pháp CGT thì các công ty chứng khoán có thể phải chỉnh sửa bổ sung phần mềm nhưng không quá phức tạp ( rất đơn giản ). Quản lý thuế từ cơ quan thuế sẽ khó hơn 1 chút so với phương pháp hiện hành, tuy nhiên vẫn là rất đơn giản nếu so với việc quản lý thuế từ các đối tượng doanh nghiệp hay hộ kinh doanh nhỏ lẻ ;
- Với thời điểm hiện tại của TTCKVN cũng là thời điểm thích hợp cho việc áp dụng phương pháp CGT vì đã có rất nhiều công ty công chúng tham gia niêm yết chứng khoán, tức là thị trường tự do đã được thu hẹp rất nhiều so với trước kia ;
- Tuy nhiên vấn đề đặt ra đối với việc thu thuế chuyển nhượng chứng khoán trên thị trường OTC sẽ như thế nào ?
+ Phương pháp CGT sẽ không thích hợp vì cơ quan thuế không xác định được giá tính thuế đối với giá mua, giá bán ;
+ Với thị trường 0TC, vẫn duy trì phương pháp hiện hành ;
- Với những trường hợp mua cổ phiếu trên thị trường OTC, sau đó niêm yết thì xử lý ra sao ?
+ Cũng không thể áp dụng phương pháp CGT được ;
+ Cũng cần áp dụng phương pháp giá bán nhân với thuế suất 0,1% ;
* Luật Thuế thu nhập cá nhân hiện hành có chủ trương sửa đổi trong năm 2012, nhân cơ hội này VAFI đề xuất sửa đổi những bất hợp lý của thuế chuyển nhượng chứng khoán như trình bày ở trên và mong muốn các Hội viên, các nhà đầu tư và các bên tham gia thị trường tham gia ý kiến cùng VAFI để VAFI có cơ sở thống nhất đề xuất với cơ quan soạn thảo Luật .